Niedoczynność tarczycy – objawy, przyczyny i leczenie

min. czytania

Niedoczynność tarczycy to zaburzenie, w którym organizm produkuje za mało hormonów odpowiedzialnych za metabolizm, energię i pracę wielu narządów. Hipotyreoza rozwija się powoli, dlatego pierwsze sygnały często łatwo zignorować. W tym artykule znajdziesz najważniejsze informacje o objawach, przyczynach i leczeniu niedoczynności tarczycy. Sprawdź, jakie nawyki i składniki diety mogą wspierać funkcjonowanie tarczycy.

Co to jest niedoczynność tarczycy?

Niedoczynność tarczycy to stan, w którym tarczyca wytwarza zbyt mało hormonów potrzebnych do prawidłowej pracy organizmu. Gdy spada poziom T3 i T4, a stężenie TSH rośnie, metabolizm zwalnia i pojawiają się pierwsze objawy – często subtelne i trudne do powiązania z pracą tarczycy.

Najczęstszym rodzajem jest:

• Pierwotna niedoczynność tarczycy, wynikająca z problemów samego gruczołu. Zwykle ma związek z chorobą Hashimoto, czyli autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy. 
• Wtórna niedoczynność występuje, kiedy zaburzenia dotyczą przysadki i jej zdolności do produkcji TSH.

Coraz częściej diagnozuje się również subkliniczną niedoczynność tarczycy, w której poziom TSH jest podwyższony, ale hormony tarczycy pozostają w normie.

Jakie są objawy niedoczynności tarczycy?

Objawy niedoczynności tarczycy mogą rozwijać się powoli i często wyglądają jak zwykłe zmęczenie, stres albo sezonowe spadki energii. Gdy poziom hormonów tarczycy zaczyna spadać, metabolizm zwalnia, a organizm reaguje w różny sposób.

Objawy ogólnoustrojowe

Objawy ogólnoustrojowe pojawiają się najwcześniej, bo niedobór hormonów tarczycy wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. To sygnały, które łatwo zrzucić na tempo życia, stres czy brak snu, dlatego wiele osób nie łączy ich od razu z tarczycą.

Najczęstsze objawy ogólnoustrojowe to:

• przewlekłe zmęczenie, które nie mija po odpoczynku,
• senność i potrzeba dłuższego snu,
• uczucie zimna, zimne dłonie i stopy,
• spowolnienie ruchów i myślenia,
• osłabienie mięśni i mniejsza tolerancja wysiłku.

To objawy, które mogą nasilać się wraz ze wzrostem stężenia TSH i pogłębiającym się niedoborem hormonów tarczycy.

Objawy metaboliczne

Objawy metaboliczne wynikają z tego, że spada tempo przemiany materii. Gdy produkcja hormonów tarczycy jest za niska, organizm zaczyna pracować wolniej. To jeden z powodów, dla których niedoczynność tarczycy może prowadzić do zmian w masie ciała i trawieniu.

Najczęstsze objawy metaboliczne to:

• przyrost masy ciała – mimo braku zmian w diecie,
• wolniejszy metabolizm i uczucie „spowolnienia”,
• zaparcia spowodowane słabszą pracą jelit,
• zwiększony poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów,
• zatrzymywanie wody w organizmie i obrzęki.

Takie symptomy często pojawiają się w przypadkach niedoczynności tarczycy, w których zaburzenia hormonalne trwają dłużej i nie są jeszcze leczone.

Objawy skórne

Objawy skórne pojawiają się dość szybko po tym, jak spada poziom hormonów tarczycy. Wpływa on na funkcjonowanie tkanek odpowiedzialnych za nawilżenie, regenerację, a także wzrost włosów. Skóra reaguje szybko, dlatego wiele osób zauważa zmiany właśnie w jej wyglądzie.

Najczęstsze objawy skórne to:

• • sucha, szorstka skóra,
  • łamliwe włosy i paznokcie,
  • przerzedzenie włosów, w tym utrata zewnętrznej części brwi,
  • obrzęki twarzy i powiek, wynikające z zatrzymywania wody,

• wolniejsze gojenie drobnych ran.

Zmiany skórne często występują równolegle z objawami metabolicznymi, zwłaszcza gdy poziom TSH rośnie już od dłuższego czasu.

Objawy psychiczne

Objawy psychiczne wynikają z faktu, że hormony tarczycy oddziałują na układ nerwowy i nastrój. Gdy ich poziom spada, mózg pracuje wolniej, a sygnały nerwowe są mniej efektywne. To jeden z powodów, dla których niedoczynność tarczycy bywa mylona z depresją lub przewlekłym zmęczeniem.

Najczęstsze objawy psychiczne to:

• trudności z koncentracją i „mgła mózgowa”,
• problemy z pamięcią krótkotrwałą,
• obniżony nastrój i spadek motywacji,
• większa drażliwość, poczucie przeciążenia,
• spowolnienie myślenia i reakcji.

Objawy te często narastają stopniowo, dlatego wiele osób dostrzega je dopiero po czasie, zwłaszcza w przypadkach subklinicznych niedoczynności tarczycy, które rozwijają się w pierwotną niedoczynność.

Jakie są nietypowe objawy niedoczynności tarczycy?

Nietypowe objawy pojawiają się rzadziej, ale potrafią być mylące. W wielu przypadkach niedoczynności tarczycy właśnie one odwlekają diagnozę, bo nie kojarzą się z hormonami czy metabolizmem.

Do mniej oczywistych objawów należą:

• • chrypka lub zmiana barwy głosu,
  • bóle mięśni i stawów, sztywność karku,
  • drętwienie dłoni (często z powodu ucisku nerwów),

• spowolnienie akcji serca,

• zaburzenia miesiączkowania,

• nadwrażliwość na zimno w normalnych temperaturach,

• problemy ze słuchem lub uczucie „zatkanych uszu”.

Nietypowe sygnały powinny skłaniać do wykonania badań laboratoryjnych, zwłaszcza gdy towarzyszy im zmęczenie, senność lub zmiany metaboliczne.

Niedoczynność tarczycy – jakie są jej przyczyny?

Przyczyny niedoczynności tarczycy mogą być różne, ale większość przypadków łączy jeden mechanizm: niewystarczająca produkcja hormonów tarczycy, która zaburza metabolizm i prowadzi do wzrostu stężenia TSH. To, co powoduje ten stan, zależy od wieku, stylu życia, predyspozycji genetycznych i ogólnego zdrowia.

Najczęstsze przyczyny to:

• Choroba Hashimoto – autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, w którym organizm atakuje własne tkanki. To zdecydowanie najczęstszy powód pierwotnej niedoczynności tarczycy.
• Niedobory jodu, selenu i żelaza – pierwiastki te są niezbędne do produkcji hormonów T3 i T4 oraz ich konwersji.
• Uszkodzenie tarczycy – po operacji, radioterapii lub usunięciu tarczycy.
• Zaburzenia przysadki i podwzgórza – prowadzą do tzw. wtórnej niedoczynności, gdy organizm nie wytwarza odpowiedniej ilości TSH.
• Niektóre leki – np. lit, amiodaron czy preparaty stosowane w leczeniu nadczynności tarczycy.
• Czynniki środowiskowe – metale ciężkie, toksyny, przewlekły stres, zaburzenia odporności.
• Poporodowe zapalenie tarczycy – chwilowy stan zapalny, który może przejść w trwałą niedoczynność tarczycy.

Warto pamiętać, że niedoczynność tarczycy może mieć kilka przyczyn  jednocześnie – np. Hashimoto i niedobory mineralne mogą występować równolegle, nasilając zaburzenia hormonalne.

Rozpoznanie niedoczynności tarczycy – jakie badania laboratoryjne wykonać?

Rozpoznanie niedoczynności tarczycy opiera się głównie na badaniach laboratoryjnych, ponieważ same objawy są często niespecyficzne, zatem ciężko postawić na ich podstawie diagnozę. Właśnie dlatego lekarze podkreślają, że oznaczenia TSH, FT3 i FT4 to podstawa, na której rozpoznanie niedoczynności tarczycy jest oparte.

Najważniejsze badania to:

• TSH – pierwszy wskaźnik, który reaguje na zmiany w pracy tarczycy. Podwyższone stężenie TSH sugeruje, że tarczyca produkuje za mało hormonów.
• FT4 (wolna tyroksyna) – spada, gdy tarczyca nie nadąża z produkcją hormonów.
• FT3 – bywa prawidłowe w pierwszych etapach choroby, ale jest pomocne w ocenie konwersji T4 do T3.
• Przeciwciała anty-TPO i anty-TG – ich podwyższony poziom może wskazywać na autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, czyli chorobę Hashimoto.
• USG tarczycy – ocenia strukturę, unaczynienie i obecność stanu zapalnego. Warto wiedzieć, że USG tarczycy nie diagnozuje niedoczynności, ale pomaga określić jej przyczynę.

W niektórych przypadkach potrzebna jest także ocena przysadki mózgowej, szczególnie gdy wyniki sugerują wtórną niedoczynność tarczycy (niskie FT4 przy prawidłowym lub niskim TSH).

Jak wygląda leczenie niedoczynności tarczycy?

Leczenie niedoczynności tarczycy polega na uzupełnianiu hormonów, których organizm produkuje za mało. Podstawą terapii jest przyjmowaniu lewotyroksyny – syntetycznej formy T4, identycznej z hormonem, który naturalnie wytwarza tarczyca. Jej zadaniem jest przywrócenie prawidłowego poziomu hormonów tarczycy, ustabilizowanie metabolizmu i zmniejszenie objawów.

Najczęściej stosowane leki zawierające lewotyroksynę to:

• Euthyrox – najczęściej przepisywany preparat, dostępny w wielu dawkach, co pozwala precyzyjnie dostosować leczenie.
• Letrox – działa tak samo jak Euthyrox, ale różni się składem pomocniczym, co może wpływać na tolerancję u niektórych osób.
• Eltroxin – alternatywa dla osób z wrażliwością na składniki dodatkowe w innych lekach.
• Eltroxin Sol – płynna postać lewotyroksyny, przydatna przy trudnościach z połykaniem lub konieczności bardzo dokładnego dawkowania.

W wyjątkowych sytuacjach lekarz może rozważyć:

• Leki z T3 (liotyroniną) – stosowane rzadko, np. gdy konwersja T4 do T3 jest zaburzona.
• Terapia łączona T4 + T3 – indywidualnie dobierane dawki, używana tylko wtedy, gdy standardowe leczenie nie przynosi poprawy.
• Preparaty naturalne (NDT) – zawierają mieszankę T4 i T3 pochodzenia zwierzęcego; niestandardowe i stosowane sporadycznie, ponieważ trudniej kontrolować ich stężenie.

Lek przyjmuje się rano, na czczo, z odstępem 30–60 minut przed posiłkiem. W pierwszych tygodniach leczenia kontroluje się TSH co 6–8 tygodni, później co 3–6 miesięcy. Przy chorobie Hashimoto lub po usunięciu tarczycy leczenie jest zwykle przewlekłe.

Odpowiednio dobrane leczenie niedoczynności tarczycy pozwala przywrócić równowagę hormonalną i normalne funkcjonowanie organizmu u ogromnej większości pacjentów. Nie leczy jednak źródła problemu, czyli zaburzenia gruczołu tarczycowego.

Jak można wspierać pracę tarczycy?

Leczenie hormonalne to podstawa, ale na pracę tarczycy wpływa też styl życia. To, jak jesz, odpoczywasz i radzisz sobie ze stresem, może wspierać wyrównanie hormonów lub utrudniać cały proces. Wsparcie nie zastępuje leczenia, ale realnie ułatwia stabilizację TSH, FT3 i FT4 oraz zmniejsza codzienne dolegliwości.

Dieta przy niedoczynności tarczycy

Dobrze skomponowana dieta pomaga utrzymać prawidłowy metabolizm i wspiera produkcję hormonów tarczycy. Kluczowe są składniki odżywcze, których niedobór może pogłębiać hipotyreozę.

Najważniejsze elementy diety:

• Jod – niezbędny do produkcji T3 i T4. Znajdziesz go w rybach morskich, jajach, glonach (w kontrolowanych ilościach).
• Selen – wspiera konwersję T4 do aktywnego T3. Wysokie źródło: orzechy brazylijskie, ryby, jaja.
• Cynk – pomaga regulować czynność tarczycy. Obecny w pestkach dyni, kaszy gryczanej, mięsie.
• Żelazo – jego niedobór zaburza produkcję hormonów tarczycy. Warto dbać o źródła takie jak jaja, rośliny strączkowe i zielone warzywa.
• Witamina D – wspiera układ odpornościowy, szczególnie ważna przy chorobie Hashimoto.

W diecie przy niedoczynności tarczycy ważna jest stabilna podaż białka. Jaja, ryby i rośliny strączkowe wspierają produkcję hormonów tarczycy i pomagają utrzymać równowagę metaboliczną. Warto zadbać także o zdrowe tłuszcze, takie jak oliwa, siemię lniane czy orzechy — poprawiają one wchłanianie witamin i wspierają regenerację komórek. U osób z niedoczynnością tarczycy częstym problemem są zaparcia, dlatego błonnik z warzyw, owoców i pełnych ziaren pomaga regulować trawienie.

W codziennym menu najlepiej ograniczyć żywność wysoko przetworzoną, nadmiar cukru i tłuszcze trans, bo obciążają one metabolizm i sprzyjają stanom zapalnym. Ostrożnie warto podchodzić także do surowych warzyw kapustnych — w bardzo dużych ilościach mogą utrudniać wchłanianie jodu, choć po ugotowaniu przestają działać w ten sposób.

Styl życia i zarządzanie stresem

Przewlekły stres wpływa na oś podwzgórze–przysadka–tarczyca i może pogłębiać zaburzenia hormonalne, dlatego styl życia ma realne znaczenie dla stabilizacji TSH. Istotną rolę odgrywa sen. 7–9 godzin regeneracji pomaga utrzymać prawidłowy poziom kortyzolu, który wpływa na pracę tarczycy. Ważny jest także regularny ruch. Nawet codzienny spacer, joga czy spokojne pływanie poprawia metabolizm i wspiera układ nerwowy.

Na co dzień warto wprowadzać proste sposoby redukcji stresu, takie jak techniki oddechowe, medytacja, krótkie przerwy w ciągu dnia czy kontakt z naturą. Dobrze też ograniczyć alkohol i nadmiar stymulantów, ponieważ obciążają wątrobę odpowiedzialną za metabolizm hormonów tarczycy. Stałe pory posiłków pomagają z kolei utrzymać stabilny poziom glukozy i energii, co ma znaczenie przy spowolnionym metabolizmie.

Potencjał adaptogenów i ziół

Adaptogeny nie leczą niedoczynności tarczycy, ale mogą wspierać organizm w radzeniu sobie ze stresem i poprawiać ogólne samopoczucie. Działają łagodnie i regulują reakcję organizmu na obciążenia, co pośrednio pomaga układowi hormonalnemu.

Najczęściej stosowane adaptogeny:

• Ashwagandha (Withania somnifera) – pomaga obniżyć napięcie i wyrównać reakcje stresowe, co może zmniejszać obciążenie osi hormonalnej.
• Różeniec górski (Rhodiola rosea) – wspiera odporność na stres, poprawia energię i koncentrację.
• Maca – znana z działania stabilizującego nastrój i regulującego poziom energii.
• Tulsi (święta bazylia) – łagodzi stres oksydacyjny i wspiera równowagę organizmu.

Warto pamiętać, że adaptogeny to uzupełnienie stylu życia, nie zamiennik leczenia. Przed ich włączeniem należy skonsultować się z lekarzem — zwłaszcza gdy stosowana jest lewotyroksyna.

Niedoczynność tarczycy w ciąży – czy jest niebezpieczna?

Niedoczynność tarczycy w ciąży wymaga szczególnej uwagi, bo hormony tarczycy wpływają na funkcjonowanie zarówno organizmu mamy, jak i rozwijającego się dziecka. W pierwszym trymestrze płód całkowicie polega na hormonach matki — dlatego zbyt niski poziom T4 i podwyższone TSH mogą zaburzać rozwój układu nerwowego, zwiększać ryzyko powikłań i wpływać na przebieg ciąży.

U przyszłej mamy niedoczynność tarczycy może prowadzić do nasilenia zmęczenia, obrzęków, niedokrwistości i zaburzeń nastroju. W cięższych przypadkach rośnie ryzyko nadciśnienia ciążowego, stanu przedrzucawkowego, cukrzycy ciążowej, przedwczesnego porodu lub poronienia. Z tego powodu u kobiet planujących ciążę oraz wczesnej ciąży bardzo ważne jest oznaczenie TSH i FT4 oraz szybkie wyrównanie hormonów, jeśli pojawiają się nieprawidłowości.

U dziecka nieleczona niedoczynność tarczycy mamy może zaburzać prawidłowy rozwój mózgu, wpływać na masę urodzeniową lub powodować wcześniejsze rozwiązanie ciąży. Dlatego w czasie ciąży tarczycy poświęca się wyjątkowo dużo uwagi — dawki lewotyroksyny często wymagają korekty już na początku pierwszego trymestru, a kontrolne badania wykonuje się częściej niż standardowo.

Dobrze wyrównane hormony i regularna opieka lekarska sprawiają jednak, że większość ciąż z niedoczynnością tarczycy przebiega prawidłowo. Jeśli leczenie jest dobrze prowadzone, kobieta może czuć się stabilnie, a rozwój dziecka przebiega bez zaburzeń.

Czym grozi nieleczona niedoczynność tarczycy?

Nieleczona niedoczynność tarczycy wpływa na wiele procesów zachodzących w organizmie. Z czasem może powodować powikłania, które utrudniają codzienne funkcjonowanie i zwiększają ryzyko chorób przewlekłych. Najczęstsze konsekwencje to:

• zaburzenia metaboliczne — wzrost masy ciała, wysoki cholesterol LDL i trójglicerydy, większe ryzyko miażdżycy,
• spowolnienie pracy serca — bradykardia, obniżona tolerancja wysiłku, problemy z krążeniem,
• zaburzenia nastroju — nasilona apatia, obniżenie energii, problemy z pamięcią i koncentracją,
• zaburzenia miesiączkowania i owulacji — trudności z zajściem w ciążę, nieregularne cykle,
• przewlekłe zaparcia i zaburzenia trawienia związane ze spowolnionym metabolizmem,
• sucha skóra, wypadanie włosów i obrzęki — wynik zatrzymywania wody i spowolnionego krążenia.

W ciężkich przypadkach, gdy niedobór hormonów tarczycy utrzymuje się bardzo długo, może dojść do śpiączki hipometabolicznej (obrzęku śluzowatego). To rzadki, ale zagrażający życiu stan, w którym organizm zwalnia do tego stopnia, że dochodzi do spadku temperatury ciała, znacznego obniżenia ciśnienia i zaburzeń świadomości. Wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

Regularne badania, kontrola TSH i szybka reakcja na niepokojące objawy chronią przed powikłaniami i pozwalają bezpiecznie prowadzić leczenie niedoczynności tarczycy.

Badania nad niedoczynnością tarczycy

Rozpoznanie pierwotnej niedoczynności tarczycy jest powszechne, jednak częstość jej występowania różni się regionalnie, m.in. ze względu na dostępność jodu w diecie. Objawy są zwykle niespecyficzne i łatwo mylone z innymi schorzeniami lub zmianami związanymi z wiekiem, co utrudnia wczesną diagnozę i sprawia, że konieczne są badania czynności tarczycy. Brak świadomości choroby oraz przypisywanie objawów innym przyczynom prowadzą do częstego, opóźnionego rozpoznania.

Problem ten opisano w przeglądzie systematycznym z 2021 roku, który wykazał, że około 4–7% populacji USA i Europy ma niezdiagnozowaną niedoczynność tarczycy, z czego większość stanowią przypadki subkliniczne. Częstość ta jest wyższa u osób starszych, kobiet i niektórych grup etnicznych, a w Europie wynosi średnio ok. 3%, natomiast w Indiach sięga 11%. Dane z kohorty ARIC pokazały, że wśród osób ≥65. roku życia częstość występowania sięga nawet 24%.

Dodatkowym problemem jest niedostateczne leczenie rozpoznanej choroby, zwłaszcza przy utrzymującym się podwyższonym TSH, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych. Autorzy podkreślają, że nawet niewielkie niedodiagnozowanie może mieć istotne konsekwencje zdrowotne w skali populacyjnej, dlatego konieczne są dalsze badania nad skalą tego zjawiska [1].

Niedoczynność tarczycy | Podsumowanie

Niedoczynność tarczycy wpływa na metabolizm, poziom energii i pracę wielu układów, dlatego jej wczesne wykrycie ma duże znaczenie. Zaburzenie może mieć różne przyczyny, ale najczęściej wynika z autoimmunologicznego zapalenia tarczycy i stopniowego spadku produkcji hormonów. Prawidłowo dobrane leczenie oraz regularne badania pomagają ustabilizować pracę tarczycy i zmniejszyć objawy. Świadome podejście do diety, snu i stresu dodatkowo wspiera równowagę hormonalną i poprawia codzienne samopoczucie.

FAQ

Czy niedoczynność tarczycy jest dziedziczna?

Niedoczynność tarczycy może mieć podłoże genetyczne, szczególnie wtedy, gdy w rodzinie występuje choroba Hashimoto lub inne chorobami tarczycy. Nie oznacza to jednak, że zaburzenie pojawi się na pewno — zwiększa jedynie predyspozycję. Warto regularnie badać TSH, zwłaszcza gdy objawy stają się bardziej wyraźne.

Czy można pić kawę w niedoczynności tarczycy?

Tak, kawa jest dozwolona, ale nie powinna być pita razem z lewotyroksyną. Napój osłabia wchłanianie hormonu, dlatego najlepiej zachować 30–60 minut przerwy po przyjęciu leku. Później kawa nie wpływa na pracę tarczycy ani metabolizm hormonów.

Co jest gorsze niedoczynność czy nadczynność tarczycy?

Oba zaburzenia są poważne, ale mają inny charakter i inne ryzyko powikłań. Niedoczynność tarczycy spowalnia metabolizm i może prowadzić do przewlekłego zmęczenia, zaburzeń nastroju oraz problemów lipidowych. Nadczynność tarczycy działa odwrotnie — przyspiesza pracę serca, podnosi ciśnienie i szybciej prowadzi do powikłań kardiologicznych, dlatego bywa bardziej niebezpieczna w krótkiej perspektywie.

Jakich witamin brakuje w przypadku niedoczynności tarczycy?

Najczęściej obserwuje się niedobory witaminy D, witamin z grupy B oraz składników mineralnych, takich jak selen, cynk i żelazo. Wpływają one na produkcję hormonów tarczycy i odporność, dlatego ich brak może nasilać objawy niedoczynności. Suplementacja powinna być dostosowana do wyników badań.

Czego nie wolno robić przy niedoczynności tarczycy?

Przy niedoczynności tarczycy warto unikać pomijania leków i przyjmowania ich razem z kawą lub błonnikiem, bo obniża to ich wchłanianie. Niewskazane są również restrykcyjne diety, chroniczne niedojadanie i intensywny stres, który obciąża oś podwzgórze–przysadka–tarczyca. Długotrwałe zmęczenie, brak snu czy nadużywanie alkoholu także mogą pogarszać stabilizację TSH.

Zobacz także

Problemy z tarczycą a cholesterol – co warto wiedzieć?

Jod – właściwości, suplementacja, niedobór i nadmiar pierwiastka

Hashimoto – objawy, przyczyny i metody leczenia

Bibliografia

1. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03007995.2021.1997258#abstract