Choroby tarczycy – objawy, rodzaje i przyczyny

min. czytania

Tarczyca to niewielki, ale niezwykle istotny gruczoł wydzielania wewnętrznego, który wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. Odpowiada za wytwarzanie hormonów regulujących metabolizm, gospodarkę energetyczną, temperaturę ciała, pracę serca, układu nerwowego oraz wielu innych narządów. Gdy dochodzi do zaburzeń jej pracy, objawy rzadko są jednoznaczne. Właśnie dlatego choroba tarczycy bywa rozpoznawana późno, a dolegliwości są często przypisywane stresowi, przemęczeniu lub innym chorobom.

Jakie objawy może dawać choroba tarczycy?

Objawy choroby tarczycy są zróżnicowane i zależą od rodzaju zaburzenia, tempa jego rozwoju oraz indywidualnej wrażliwości organizmu na zmiany stężenia hormonów. Charakterystyczne jest to, że symptomy mogą dotyczyć wielu układów jednocześnie i rozwijać się stopniowo.

Do najczęściej obserwowanych objawów należą:

• przewlekłe zmęczenie i senność,
• zaburzenia koncentracji,
• wahania masy ciała,
• uczucie zimna lub nadmiernej potliwości,
• kołatanie serca,
• zmiany nastroju,
• problemy ze snem. 
• pogorszenie kondycji skóry i włosów. 

U części osób pojawiają się również zaburzenia pracy jelit, obrzęki, drżenie rąk czy niepokój.

To, co wyróżnia choroby tarczycy, to fakt, że objawy choroby często nie występują jednocześnie i nie tworzą jednego, łatwego do rozpoznania schematu. Dlatego choroba tarczycy bywa mylona z depresją, zespołem przewlekłego zmęczenia, zaburzeniami lękowymi lub problemami hormonalnymi o innym podłożu.

Jakie są najczęstsze choroby tarczycy?

Choroby tarczycy można podzielić na kilka głównych grup, w zależności od mechanizmu zaburzeń. Poszczególne choroby tarczycy różnią się przebiegiem, przyczynami oraz wpływem na funkcjonowanie organizmu, jednak wiele z nich daje podobne, niespecyficzne objawy.

Zaburzenia czynności tarczycy: niedoczynność i nadczynność

Najczęściej rozpoznawanym problemem jest niedoczynność tarczycy, czyli stan, w którym tarczyca nie wytwarza wystarczającej ilości hormonów w stosunku do potrzeb organizmu. Niedobór hormonów tarczycy prowadzi do wzrostu stężenia hormonu tyreotropowego – TSH, który jest wydzielany przez przysadkę mózgową w odpowiedzi na zbyt niskie stężenie hormonów tarczycy we krwi. Podwyższone TSH stanowi mechanizm kompensacyjny i jest jednym z podstawowych wskaźników. Prowadzi to do spowolnienia metabolizmu i stopniowego „wyhamowania” procesów życiowych. Charakterystyczne są objawy niedoczynności takie jak zmęczenie i senność, przyrost masy ciała, nietolerancja zimna, sucha skóra, zaparcia oraz obniżony nastrój. Najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy jest choroba Hashimoto.

Przeciwieństwem jest nadczynność tarczycy, w której dochodzi do nadmiernej produkcji hormonów. Wzrost stężenia hormonów tarczycy prowadzi do zahamowania wydzielania hormonu tyreotropowego TSH przez przysadkę mózgową na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego, co skutkuje obniżonym stężeniem TSH we krwi. W tym przypadku metabolizm ulega przyspieszeniu, a organizm funkcjonuje w stanie ciągłego pobudzenia. Objawy obejmują spadek masy ciała mimo prawidłowego apetytu, kołatanie serca, drżenie rąk, nadmierną potliwość, niepokój oraz trudności ze snem. Nadczynność tarczycy często wiąże się z chorobą Gravesa-Basedowa lub autonomicznymi guzkami tarczycy.

Choroby autoimmunologiczne tarczycy

Choroby autoimmunologiczne tarczycy powstają w wyniku nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego. W takich przypadkach układ odpornościowy produkuje przeciwciała, które atakują własną tkankę tarczycy, zaburzając jej funkcjonowanie.

Najczęściej występującą chorobą jest choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. W jej przebiegu przeciwciała niszczą komórki tarczycy, co prowadzi do stopniowego rozwoju niedoczynności. Choroba Hashimoto może przez długi czas przebiegać skąpoobjawowo.

Drugą istotną jednostką jest choroba Gravesa i Basedowa, w której przeciwciała przeciwko receptorowi TSH pobudzają tarczycę do nadmiernego wydzielania hormonów. Choroba Gravesa-Basedowa jest klasycznym przykładem choroby autoimmunologicznej prowadzącej do nadczynności tarczycy.

U części chorych rozwija się tzw. orbitopatia tarczycowa, objawiająca się wytrzeszczem oczu, uczuciem piasku pod powiekami, nadwrażliwością na światło oraz zaczerwienieniem i obrzękiem tkanek wokół gałek ocznych. Co istotne, nasilenie zmian ocznych nie zawsze koreluje z innymi objawami nadczynności i może utrzymywać się nawet wtedy, gdy objawy ogólnoustrojowe są słabo nasilone.

Zmiany strukturalne i nowotwory tarczycy

Nie wszystkie choroby tarczycy wiążą się bezpośrednio z zaburzeniami wydzielania hormonów. Częstym problemem są zmiany strukturalne, które dotyczą budowy gruczołu tarczowego, a nie jego czynności hormonalnej. Najczęściej mają one postać guzków tarczycy, które mogą być pojedyncze lub mnogie i występują coraz częściej wraz z wiekiem.

Większość guzków tarczycy ma charakter łagodny i przez długi czas nie daje żadnych objawów. Często są wykrywane przypadkowo podczas badania USG wykonanego z innego powodu. U części osób mogą jednak powodować dolegliwości miejscowe, takie jak uczucie ucisku w szyi, trudności w połykaniu, chrypka lub dyskomfort przy noszeniu obcisłych ubrań wokół szyi.

Szczególną postacią zmian strukturalnych jest wole, czyli powiększenie tarczycy. Może ono rozwijać się stopniowo i przez długi czas pozostawać niezauważone, zwłaszcza jeśli nie towarzyszą mu objawy hormonalne. Wole bywa związane m.in. z niedoborem jodu, chorobami autoimmunologicznymi lub obecnością licznych guzków.

Rak tarczycy należy do rzadkich nowotworów i w wielu przypadkach charakteryzuje się powolnym wzrostem oraz brakiem wyraźnych objawów bólowych. Z tego powodu zmiany nowotworowe tarczycy bywają wykrywane przypadkowo, np. podczas badań obrazowych. Objawy, które mogą budzić niepokój, to twardy, nieruchomy guzek w obrębie tarczycy, powiększenie węzłów chłonnych szyi, utrwalona chrypka lub narastające trudności w połykaniu.

Jakie są rzadkie choroby tarczycy?

Do rzadkich chorób tarczycy należą m.in.:

• Podostre zapalenie tarczycy (de Quervaina) – choroba o podłożu zapalnym, często poprzedzona infekcją wirusową. Charakteryzuje się bólem w okolicy szyi, tkliwością tarczycy oraz przejściowymi zaburzeniami wydzielania hormonów, zwykle z fazą nadczynności, a następnie niedoczynności.
• Poporodowe zapalenie tarczycy – postać zapalenia tarczycy występująca u kobiet po porodzie, związana z przejściową dysregulacją układu odpornościowego. Może przebiegać skąpoobjawowo i często pozostaje nierozpoznana, mimo realnego wpływu na samopoczucie.
• Bezbolesne (ciche) zapalenie tarczycy – zapalenie o łagodnym przebiegu, bez bólu i wyraźnych objawów miejscowych, prowadzące do przejściowych zaburzeń czynności tarczycy.
• Wrodzone zaburzenia syntezy hormonów tarczycy – rzadkie choroby genetyczne, w których tarczyca nie jest w stanie prawidłowo wytwarzać hormonów mimo prawidłowej budowy gruczołu. Mogą prowadzić do niedoczynności tarczycy już od okresu noworodkowego.
• Zespoły oporności tkanek na hormony tarczycy – schorzenia, w których tkanki organizmu wykazują zmniejszoną wrażliwość na działanie hormonów tarczycowych, mimo ich prawidłowego lub podwyższonego stężenia we krwi.
• Ostre bakteryjne zapalenie tarczycy – bardzo rzadka, ale potencjalnie groźna choroba, przebiegająca z silnym bólem, gorączką i objawami ogólnymi stanu zapalnego.
• Rzadkie nowotwory tarczycy – takie jak rak rdzeniasty czy anaplastyczny, które różnią się przebiegiem i rokowaniem od częstszych postaci raka tarczycy.

Choć rzadkie choroby tarczycy występują sporadycznie, ich objawy bywają nietypowe i niespecyficzne, co może opóźniać rozpoznanie. Z tego względu wymagają szczególnej uwagi i dokładnej interpretacji obrazu klinicznego.

Jakie są przyczyny chorób tarczycy?

Najczęstsze przyczyny chorób tarczycy obejmują:

• Choroby autoimmunologiczne – nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego, w której przeciwciała atakują lub pobudzają tarczycę (np. choroba Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa).
• Niedobór lub nadmiar jodu – jod jest niezbędny do produkcji hormonów tarczycy, a jego długotrwały niedobór sprzyja rozwojowi wola i zaburzeń czynności tarczycy.
• Predyspozycje genetyczne – większe ryzyko choroby tarczycy u osób z dodatnim wywiadem rodzinnym.
• Czynniki hormonalne – okresy intensywnych zmian hormonalnych, szczególnie u kobiet (ciąża, połóg, menopauza), mogą ujawniać zaburzenia czynności tarczycy.
• Niedobory mikroelementów – brak selenu i cynku może zaburzać metabolizm hormonów tarczycowych i sprzyjać przewlekłemu stanowi zapalnemu.
• Przewlekły stres – wpływa na regulację osi hormonalnej i może zaburzać czynności tarczycy.
• Czynniki środowiskowe i leki – m.in. promieniowanie jonizujące, niektóre leki oraz przebyte infekcje wyzwalające stan zapalny tarczycy.
• Nieprawidłowa dieta i styl życia – długotrwałe niedobory składników odżywczych, nadmierna podaż żywności wysoko przetworzonej, brak snu i niska aktywność fizyczna mogą zaburzać regulację hormonalną oraz sprzyjać rozwojowi i nasileniu chorób tarczycy.

Jakie badania diagnostyczne wykonuje się przy chorobach tarczycy?

W diagnostyce chorób tarczycy wykorzystuje się zarówno badania laboratoryjne, jak i obrazowe, które pozwalają ocenić czynność oraz budowę gruczołu.

• TSH (hormon tyreotropowy) – podstawowe badanie oceniające czynności tarczycy; odzwierciedla reakcję przysadki na stężenie hormonów tarczycowych.
• Hormony tarczycy: T3 i T4 (w szczególności ich wolne frakcje  fT3 i fT4) – pozwalają określić, czy tarczyca wytwarza hormony w ilości adekwatnej do potrzeb organizmu.
• Przeciwciała tarczycowe (np. anty-TPO) – wykorzystywane w rozpoznawaniu chorób o podłożu autoimmunologicznym, takich jak choroba Hashimoto czy choroba Gravesa-Basedowa.
• USG tarczycy – badanie obrazowe umożliwiające ocenę wielkości gruczołu, jego struktury oraz obecności guzków lub wola.
• Dodatkowe badania hormonalne – wykonywane w wybranych sytuacjach, gdy konieczna jest pogłębiona ocena osi przysadka–tarczyca lub różnicowanie rodzaju choroby.

Dobór badań zależy od rodzaju choroby, obrazu klinicznego oraz wyników wcześniejszych analiz, dlatego diagnostyka chorób tarczycy zawsze powinna być interpretowana całościowo.

Badania nad chorobami tarczycy

Choroby tarczycy są jednymi z najczęstszych zaburzeń endokrynnych i dotyczą rosnącej części populacji. Ich rozwój wynika z interakcji czynników genetycznych, środowiskowych i stylu życia. Coraz większą uwagę zwraca się na czynniki modyfikowalne, takie jak dieta, stres, aktywność fizyczna i sen, które mogą wpływać na funkcjonowanie tarczycy i nasilenie objawów chorobowych.

Jod jest niezbędny do syntezy hormonów tarczycy i prawidłowego funkcjonowania układu hormonalnego. Zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą prowadzić do zaburzeń pracy tarczycy, szczególnie w okresach zwiększonego zapotrzebowania, takich jak ciąża, wczesne dzieciństwo i dojrzewanie. Niedobór jodu w ciąży wiąże się z ryzykiem zaburzeń rozwoju poznawczego dziecka, natomiast nadmiar może sprzyjać chorobom autoimmunologicznym tarczycy. Główne źródła jodu w diecie to sól jodowana, produkty morskie oraz – w zależności od regionu – mleko, przetwory mleczne i jaja [1].

Żelazo odgrywa istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy i syntezie jej hormonów. Jego niedobór, będący jednym z najczęstszych niedoborów żywieniowych, może obniżać aktywność enzymów uczestniczących w produkcji hormonów tarczycy. Prowadzi to do zaburzeń osi tarczycowej, spadku stężenia hormonów tarczycy oraz kompensacyjnego wzrostu TSH. Żelazo wpływa także na erytropoezę regulowaną przez hormony tarczycy, co podkreśla dwukierunkową zależność tych układów. Niedobór żelaza może nasilać objawy niedoczynności tarczycy i ograniczać skuteczność leczenia [2].

Dieta śródziemnomorska może wspierać zdrowie tarczycy dzięki kompleksowemu wpływowi na organizm. Opiera się na produktach o wysokiej gęstości odżywczej, które sprzyjają syntezie hormonów tarczycy, a duża zawartość przeciwutleniaczy pomaga ograniczać stres oksydacyjny w obrębie gruczołu. Zdrowe tłuszcze korzystnie wpływają na procesy zapalne i immunologiczne, a niski stopień przetworzenia produktów zmniejsza ekspozycję na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną. Dieta ta sprzyja także stabilizacji gospodarki glukozowo-insulinowej, co może ograniczać ryzyko zaburzeń czynności tarczycy [3].

Choroby tarczycy | Podsumowanie

Choroby tarczycy to zróżnicowana grupa schorzeń, które mogą wpływać na funkcjonowanie całego organizmu, ponieważ tarczyca odpowiada za regulację wielu procesów metabolicznych i hormonalnych. Poszczególne choroby tarczycy różnią się przyczynami i przebiegiem, jednak często dają niespecyficzne objawy, rozwijające się stopniowo. Zrozumienie, jakie są objawy oraz przyczyny chorób tarczycy, pozwala lepiej interpretować sygnały wysyłane przez organizm i szybciej reagować na niepokojące zmiany.

FAQ

Dlaczego choroby tarczycy u kobiet występują częściej niż u mężczyzn?

Choroby tarczycy u kobiet są częstsze głównie ze względu na różnice w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Kobiety mają większą skłonność do chorób autoimmunologicznych, w których organizm wytwarza przeciwciała przeciwko własnym tkankom, w tym tarczycy. Dodatkowo okresy intensywnych zmian hormonalnych, takie jak ciąża, połóg czy menopauza, mogą sprzyjać ujawnieniu się zaburzeń pracy tarczycy.

Czy przy niedoczynności tarczycy człowiek się poci?

Niedoczynność tarczycy zazwyczaj wiąże się ze zmniejszoną potliwością, ponieważ spowolniony metabolizm ogranicza aktywność gruczołów potowych. Skóra często staje się sucha i chłodna. Jeśli pojawia się nadmierne pocenie, zwykle ma ono inną przyczynę niż sama niedoczynność tarczycy.

Kto leczy choroby tarczycy?

Choroby tarczycy prowadzi lekarz endokrynolog, który zajmuje się zaburzeniami gospodarki hormonalnej. W praktyce pierwszym specjalistą bywa lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, który zleca wstępne badania i w razie potrzeby kieruje do endokrynologa.

Jakie są pierwsze objawy choroby Hashimoto?

Początkowe objawy choroby Hashimoto są często mało charakterystyczne. Najczęściej pojawiają się przewlekłe zmęczenie, senność, uczucie spowolnienia, problemy z koncentracją oraz stopniowy przyrost masy ciała. Z czasem mogą dołączyć inne objawy typowe dla rozwijającej się niedoczynności tarczycy.

Jakie są objawy chorej tarczycy u dzieci?

U dzieci objawy chorób tarczycy mogą różnić się od tych obserwowanych u dorosłych. Często dotyczą zaburzeń wzrastania, opóźnionego dojrzewania, problemów z koncentracją i nauką oraz zmian masy ciała. W przypadku młodszych dzieci niepokój powinno wzbudzić także nadmierne zmęczenie, apatia lub wyraźne spowolnienie rozwoju.

Zobacz także

Hashimoto – objawy, przyczyny i metody leczenia

Jod – właściwości, suplementacja, niedobór i nadmiar pierwiastka

Problemy z tarczycą a cholesterol – co warto wiedzieć?

Bibliografia

1. Shulhai AM, Rotondo R, Petraroli M, Patianna V, Predieri B, Iughetti L, Esposito S, Street ME. The Role of Nutrition on Thyroid Function. Nutrients. 2024 Jul 31;16(15):2496. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11314468/#abstract1 
2. Köhrle J. Selenium, Iodine and Iron-Essential Trace Elements for Thyroid Hormone Synthesis and Metabolism. Int J Mol Sci. 2023 Feb 8;24(4):3393. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9967593/  
3. Bellastella G, Scappaticcio L, Caiazzo F, Tomasuolo M, Carotenuto R, Caputo M, Arena S, Caruso P, Maiorino MI, Esposito K. Mediterranean Diet and Thyroid: An Interesting Alliance. Nutrients. 2022 Oct 4;14(19):4130. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9571437/#abstract1