Jakie badania są za darmo na NFZ? – przegląd 2026

min. czytania

Regularne badania profilaktyczne pozwalają wykryć wiele chorób jeszcze przed pojawieniem się objawów, ale wiele osób nadal nie wie, jakie świadczenia są refundowane przez NFZ i kiedy potrzebne jest skierowanie. W 2026 roku pacjenci mogą korzystać zarówno z podstawowych badań zlecanych przez lekarza rodzinnego, jak i programów profilaktycznych obejmujących m.in. mammografię, cytologię, kolonoskopię czy program „Moje Zdrowie”. Sprawdź, jakie badania są bezpłatne, kto może z nich skorzystać i jak zapisać się na diagnostykę finansowaną przez NFZ.

Jakie badania są za darmo na NFZ?

NFZ refunduje zarówno podstawowe badania zlecane przez lekarza rodzinnego, jak i bardziej specjalistyczną diagnostykę wykonywaną w ramach leczenia lub programów profilaktycznych. Zakres bezpłatnych badań zależy m.in. od objawów, wieku pacjenta i wskazań medycznych.

Część badań można wykonać profilaktycznie – szczególnie w programach przesiewowych i programie „Moje Zdrowie”. Regularna diagnostyka pomaga wcześnie wykryć m.in. cukrzycę, nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, choroby tarczycy czy nowotwory.

Badania laboratoryjne

Lekarz POZ może bezpłatnie skierować pacjenta m.in. na:

• morfologię krwi z rozmazem,
• glukozę, HbA1c i test OGTT 75 g (krzywa cukrowa),
• lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, triglicerydy),
• TSH, FT3, FT4 oraz przeciwciała anty-TPO,
• kreatyninę z eGFR, mocznik, kwas moczowy,
• próby wątrobowe (ALT, AST, GGTP, ALP, bilirubina),
• CRP i OB,
• ogólne badanie moczu i posiew moczu,
• badanie kału na krew utajoną (test FIT metodą immunochemiczną),
• żelazo, ferrytynę, witaminę B12, kwas foliowy,
• anty-HCV i przesiewowy test HIV,
• PSA (antygen prostaty) u mężczyzn.

To podstawowe badania wykorzystywane w profilaktyce i diagnostyce wielu chorób. Refundacja zwykle wymaga jednak objawów, czynników ryzyka lub kontroli już rozpoznanego schorzenia. Lekarz POZ może zlecić łącznie ponad 100 różnych badań laboratoryjnych bez odsyłania do specjalisty — dzięki tzw. budżetowi powierzonemu diagnostycznemu.

Badania obrazowe i diagnostyczne 

NFZ refunduje także badania obrazowe. Lekarz rodzinny może samodzielnie skierować m.in. na:

• RTG (klatka piersiowa, kręgosłup, kończyny, zatoki, miednica),
• USG (jama brzuszna, tarczyca, węzły chłonne, nerki, pęcherz),
• EKG spoczynkowe,
• gastroskopię i kolonoskopię (samodzielne uprawnienie POZ od 2023 r.).

W ramach opieki koordynowanej (jeśli przychodnia ma odpowiedni kontrakt z NFZ) dostępne są również: echo serca, Holter EKG i ciśnieniowy (ABPM), TK tętnic wieńcowych i TK płuc, USG Doppler tętnic szyjnych oraz spirometria z próbą rozkurczową.

Bardziej zaawansowana diagnostyka – rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa innych obszarów, PET-CT – wymaga skierowania od lekarza specjalisty (nie POZ).

Badania hormonalne i specjalistyczne 

Refundacja badań hormonalnych zależy od wskazań medycznych. NFZ może finansować m.in.:

• TSH, FT3 i FT4,
• ferrytynę i żelazo,
• witaminę B12 i kwas foliowy,
• insulinę,
• wybrane hormony płciowe (FSH, LH, estradiol, testosteron, prolaktyna) — przy wskazaniach diagnostycznych.

Ważna informacja: witamina D nie jest standardowo refundowana przez NFZ – ani przez lekarza POZ, ani w ramach programów profilaktycznych. Jej oznaczenie jest finansowane ze środków publicznych tylko w wyjątkowych, ściśle określonych wskazaniach klinicznych (np. choroby kości, ciężkie niedobory potwierdzone innymi badaniami). Właśnie przy diagnostyce hormonalnej pacjenci najczęściej spotykają się z odmową skierowania, jeśli nie ma wyraźnych objawów lub podejrzenia choroby.

Jakie badania można zrobić na NFZ bez skierowania?

Część badań refundowanych przez NFZ można wykonać bez skierowania. Dotyczy to głównie programów profilaktycznych i badań przesiewowych.

Bez skierowania dostępne są m.in.:

• mammografia profilaktyczna (kobiety 45–74 lat),
• cytologia / test HPV HR (kobiety 25–64 lat),
• kolonoskopia przesiewowa (50–65 lat lub 40–49 lat przy obciążeniu rodzinnym),
• program „Moje Zdrowie” (wszyscy ubezpieczeni od 20. roku życia),
• wybrane programy profilaktyczne realizowane w POZ (ChUK, antynikotynowy, gruźlica).

W celu z skorzystania z badania, zwykle wystarczy zapis przez Internetowe Konto Pacjenta, aplikację mojeIKP lub bezpośrednio w placówce realizującej program.

Większość bardziej zaawansowanych badań nadal wymaga skierowania od lekarza POZ lub specjalisty. Dotyczy to m.in. rezonansu magnetycznego, tomografii komputerowej, specjalistycznych badań hormonalnych czy echokardiografii poza opieką koordynowaną.

Kto może korzystać z bezpłatnych badań?

Z bezpłatnych badań refundowanych przez NFZ mogą korzystać przede wszystkim osoby objęte ubezpieczeniem zdrowotnym — pracownicy, przedsiębiorcy, emeryci i renciści, studenci do 26. roku życia, zarejestrowani bezrobotni oraz członkowie rodziny ubezpieczonego zgłoszeni do ubezpieczenia.

Niezależnie od ubezpieczenia pełen dostęp do świadczeń NFZ mają ustawowo:

• dzieci i młodzież do 18. roku życia,
• kobiety w ciąży i w połogu (42 dni po porodzie),
• każda osoba w stanie nagłym (SOR nie może odmówić pomocy),
• osoby uzależnione w trakcie leczenia odwykowego.

Część świadczeń profilaktycznych przysługuje też konkretnym grupom:

• kobietom w ciąży – rozszerzony pakiet badań prenatalnych,
• seniorom 65+ – bezpłatne leki z listy „S” (blisko 3 800 preparatów) oraz szczepienia,
• dzieciom – bilanse zdrowia, przesiewowe badania noworodka, bezpłatne szczepienie HPV (11–13 lat),
• pacjentom z grup ryzyka objętym programami profilaktycznymi.

Zakres dostępnych badań zależy od wieku, stanu zdrowia, objawów oraz zasad konkretnego programu NFZ.

Jak zapisać się na bezpłatne badania?

Sposób zapisania się zależy od rodzaju świadczenia. Część badań wymaga skierowania od lekarza POZ lub specjalisty, a z części programów profilaktycznych można skorzystać bez skierowania.

Na badania refundowane przez NFZ można zapisać się:

• przez Internetowe Konto Pacjenta (pacjent.gov.pl) — tu odbierzesz też e-skierowanie, sprawdzisz historię badań i status ubezpieczenia,
• w aplikacji mojeIKP (iOS i Android),
• przez Centralną e-Rejestrację (CeR) — obowiązkową od 1 stycznia 2026 r., umożliwiającą zapis na mammografię, test HPV i pierwszą wizytę u kardiologa bez dzwonienia do rejestracji,
• telefonicznie na bezpłatnej infolinii NFZ 800 190 590 (czynna całą dobę),
• osobiście w przychodni lub punkcie badań.

Przed zapisaniem warto upewnić się: czy badanie wymaga skierowania, czy placówka ma kontrakt z NFZ, jakie są kryteria udziału w programie profilaktycznym oraz jak długo trzeba czekać na termin. Czas oczekiwania możesz sprawdzić online na terminyleczenia.nfz.gov.pl — bez logowania, dla całej Polski. W systemie NFZ nie obowiązuje rejonizacja dla poradni specjalistycznych, więc warto porównać terminy w sąsiednich województwach.

Jakie programy profilaktyczne refunduje NFZ w 2026 roku?

NFZ finansuje kilka ogólnopolskich programów profilaktycznych, których celem jest wczesne wykrywanie nowotworów, chorób układu krążenia i innych schorzeń przewlekłych. Część badań można wykonać bez skierowania, jeśli pacjent spełnia kryteria programu.

Program Moje Zdrowie

Program „Moje Zdrowie” zastąpił Profilaktykę 40 PLUS (zamkniętą 30 kwietnia 2025 r.) i jest dostępny dla wszystkich ubezpieczonych od 20. roku życia. Osoby w wieku 20–49 lat korzystają z niego raz na 5 lat, a osoby powyżej 50. roku życia – raz na 3 lata.

Program opiera się na ankiecie zdrowotnej wypełnianej przez IKP lub mojeIKP, po której placówka POZ ma 30 dni na wystawienie e-skierowania. Pakiet podstawowy obejmuje morfologię, glukozę, lipidogram, TSH, kreatyninę z eGFR i ogólne badanie moczu. Pakiet rozszerzony — zależny od wieku, płci i wyników ankiety – może obejmować dodatkowo próby wątrobowe, anty-HCV, lipoproteinę (a) jednorazowo dla osób 20–40 lat, PSA dla mężczyzn 50+ oraz test FIT-OC na krew utajoną dla osób 50+.

Celem programu jest wcześniejsze wykrywanie m.in. cukrzycy, nadciśnienia, zaburzeń lipidowych i chorób metabolicznych. Po badaniach odbywa się wizyta podsumowująca z lekarzem POZ i ustaleniem Indywidualnego Planu Zdrowotnego. Do maja 2026 r. z programu skorzystały już niemal 4 miliony Polaków.

Program profilaktyki raka piersi

Bezpłatna mammografia profilaktyczna przysługuje kobietom w wieku 45–74 lat (poprzedni zakres 50–69 lat został rozszerzony w listopadzie 2023 r.) co 24 miesiące, a co 12 miesięcy w przypadku kobiet w trakcie hormonoterapii uzupełniającej po leczeniu raka piersi.

Badanie można wykonać bez skierowania w pracowniach mammograficznych lub mammobusach objeżdżających mniejsze miejscowości. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, przysługuje bezpłatne badanie uzupełniające (USG piersi lub biopsja) w ramach tego samego programu.

Program profilaktyki raka szyjki macicy

Program skierowany jest do kobiet w wieku 25–64 lat i od marca 2025 r. działa w dwóch równoważnych schematach:

• cytologia (konwencjonalna lub LBC) – co 3 lata,
• test HPV HR z genotypowaniem – co 5 lat; przy wyniku dodatnim automatycznie wykonywana jest cytologia LBC z tej samej próbki, bez ponownego pobrania.

Oba schematy są bezpłatne i nie wymagają skierowania. Badanie wykonuje ginekolog lub położna POZ – do położnej często można dostać się szybciej.

Program badań przesiewowych raka jelita grubego

Bezpłatna kolonoskopia przysługuje osobom w wieku 50–65 lat bez czynników ryzyka oraz osobom 40–49 lat, jeśli co najmniej jeden krewny pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo, dziecko) chorował na raka jelita grubego. Badanie można wykonać raz na 10 lat, bez skierowania. Na życzenie dostępne jest znieczulenie ogólne. Podczas kolonoskopii możliwe jest też usunięcie ewentualnych polipów.

Program profilaktyki chorób układu krążenia (ChUK)

Program skierowany jest do osób w wieku 35–65 lat, które w ciągu ostatnich 5 lat nie były diagnozowane ani leczone z powodu chorób serca i naczyń. Realizowany jest w placówkach POZ bez skierowania i obejmuje: pomiar ciśnienia i BMI, wywiad o paleniu i aktywności fizycznej, badanie glukozy i lipidogramu oraz obliczenie ryzyka sercowo-naczyniowego wg skali SCORE2. Częstotliwość: co 5 lat. 

Program badań prenatalnych

Od 2024 r. program jest dostępny dla wszystkich ciężarnych ubezpieczonych, niezależnie od wieku (poprzednio obowiązywały ograniczenia wiekowe). Obejmuje test złożony w I trymestrze (PAPP-A, free β-hCG, pomiar NT), badania biochemiczne w II trymestrze (AFP, estriol) oraz — przy nieprawidłowym wyniku przesiewu — bezpłatną amniopunkcję lub biopsję kosmówki.

Warto wiedzieć: test NIPT (z krwi matki) nadal nie jest refundowany przez NFZ i kosztuje prywatnie 1 800–2 500 zł.

Kobiety w ciąży mają też dostęp do kompleksowego pakietu bezpłatnych badań laboratoryjnych (morfologia 4×, mocz co miesiąc, OGTT 75 g, HIV, HCV, HBsAg, toksoplazmoza, różyczka, CMV, TSH, GBS, cytologia) i trzech bezpłatnych USG położniczych (11–14, 18–22 i 28–32 tydzień).

Program profilaktyki chorób odtytoniowych (w tym POChP)

Program skierowany jest do palaczy i byłych palaczy w wieku 40–65 lat. Obejmuje wywiad zdrowotny, ocenę ryzyka chorób odtytoniowych, spirometrię z próbą rozkurczową oraz edukację dotyczącą rzucania palenia. Realizowany jest w placówkach POZ bez skierowania. 

Program profilaktyki gruźlicy

Realizowany przez pielęgniarkę POZ co 24 miesiące, obejmuje wywiad epidemiologiczny i ocenę ryzyka zachorowania. Przy uzasadnionym podejrzeniu — skierowanie na RTG klatki piersiowej. Program skierowany jest do całej populacji, ze szczególnym uwzględnieniem osób z grup ryzyka. 

Na jakie badania lekarz rodzinny zwykle nie wystawi skierowania?

Lekarz POZ może zlecić wiele podstawowych badań refundowanych przez NFZ, jednak część diagnostyki wymaga wyraźnych wskazań medycznych lub konsultacji specjalistycznej.

Problemy ze skierowaniem najczęściej dotyczą:

• witaminy D — nie jest standardowo refundowana profilaktycznie; NFZ finansuje jej oznaczenie tylko przy ściśle określonych wskazaniach klinicznych,
• insuliny i homocysteiny — wymagają konkretnego podejrzenia diagnostycznego,
• rozbudowanych paneli hormonalnych i metabolicznych — wymagają konsultacji endokrynologicznej,
• rezonansu magnetycznego i PET-CT — wymagają skierowania od lekarza specjalisty (nie POZ),
• badań genetycznych (np. BRCA1/2) — wymagają skierowania od onkologa lub genetyka.

Aby wystawić skierowanie, lekarz musi uzasadnić potrzebę wykonania badania objawami, podejrzeniem choroby lub koniecznością dalszej diagnostyki. Jeśli lekarz odmawia skierowania, masz prawo poprosić o pisemne uzasadnienie odmowy, skorzystać z prawa do drugiej opinii lub — w przypadku naruszenia praw pacjenta — złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta (800 190 590).

Badania profilaktyczne – co mówią o nich badania naukowe?

Regularne badania pomagają wcześnie wykrywać choroby i niedobory, które przez długi czas mogą nie dawać objawów. Profilaktyka wspiera nie tylko zdrowie, ale też codzienne samopoczucie i poziom energii. Poznaj najważniejsze fakty potwierdzone badaniami.

Współczesna medycyna podkreśla znaczenie profilaktyki i wczesnego wykrywania chorób. Badania pokazują, że regularna diagnostyka może zwiększać wykrywalność wielu schorzeń jeszcze przed pojawieniem się objawów, szczególnie nadciśnienia, cukrzycy i zaburzeń lipidowych. Choć same badania kontrolne nie zawsze bezpośrednio obniżają śmiertelność, ułatwiają szybsze wdrożenie leczenia i zmian stylu życia. Pomagają też zwiększać świadomość zdrowotną i ograniczać ryzyko powikłań [1].

Choroby układu krążenia nadal należą do najczęstszych przyczyn zgonów na świecie, dlatego profilaktyka i ocena ryzyka sercowo-naczyniowego mają duże znaczenie. Regularna kontrola podstawowych parametrów może pomóc wykryć nieprawidłowości jeszcze przed pojawieniem się objawów. Szczególnie ważne są lipidogram, pomiar ciśnienia tętniczego, glukoza na czczo oraz ocena masy ciała i obwodu talii. Wczesne rozpoznanie zaburzeń lipidowych, nadciśnienia lub insulinooporności pozwala szybciej wdrożyć leczenie i zmiany stylu życia, co może zmniejszać ryzyko zawału, udaru i innych powikłań sercowo-naczyniowych [2]. 

W krajach wysoko rozwiniętych cukrzyca typu 2 należy do najczęściej rozpoznawanych chorób przewlekłych. Jej rozwojowi sprzyjają m.in. duża dostępność wysoko przetworzonej żywności, mała aktywność fizyczna i przewlekły stres. Choroba przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów, a nieleczona prowadzić do powikłań obejmujących serce, naczynia krwionośne, nerki i wzrok. Regularne badania profilaktyczne, takie jak glukoza na czczo i HbA1c, pomagają wykryć nieprawidłowości jeszcze przed rozwojem pełnoobjawowej cukrzycy [3]. 

FAQ

Czy lekarz rodzinny może dać skierowanie na poziom witaminy D i B12?

Na witaminę B12 – tak, przy konkretnych wskazaniach medycznych (np. niedokrwistość, objawy neurologiczne, stosowanie metforminy, dieta wegańska). Na witaminę D — co do zasady nie, ponieważ jej oznaczenie nie jest standardowo refundowane przez NFZ ani profilaktycznie, ani w ramach zwykłej diagnostyki POZ. Badanie witaminy D jest finansowane ze środków publicznych tylko w wyjątkowych, ściśle określonych wskazaniach klinicznych.

Czy program Profilaktyka 40 PLUS jest nadal dostępny w 2026 roku?

Nie. Program Profilaktyka 40 PLUS zakończył się 30 kwietnia 2025 r. i został zastąpiony programem „Moje Zdrowie”, dostępnym od 5 maja 2025 r. Nowy program obejmuje osoby od 20. roku życia (nie od 40.) i ma szerszy pakiet badań. Skierowania z Profilaktyki 40 PLUS wystawione przed tą datą nie mogą być już zrealizowane.

Jak poprosić lekarza o skierowanie na badania?

Najlepiej opisać konkretne objawy, niepokojące zmiany lub czynniki ryzyka zdrowotnego – np. przewlekłe zmęczenie, nagłe zmiany masy ciała, problemy hormonalne, choroby w rodzinie lub wcześniejsze nieprawidłowe wyniki. Jeśli lekarz odmawia, masz prawo do pisemnego uzasadnienia odmowy oraz do drugiej opinii u innego lekarza. Możesz też bezpłatnie zmienić lekarza POZ przez IKP (2 razy w roku bez podawania przyczyny).

Czy TSH jest w pakiecie 40 plus?

Tak. TSH jest badaniem wchodzącym w skład pakietu podstawowego programu „Moje Zdrowie” – obok morfologii, glukozy, lipidogramu, kreatyniny z eGFR i ogólnego badania moczu. Pakiet rozszerzony może obejmować dodatkowo FT3, FT4 i anty-TPO przy wskazaniach wynikających z ankiety.

Jakie badania są bezpłatne dla seniorów?

Seniorzy mogą korzystać zarówno z podstawowych badań zlecanych przez lekarza POZ (morfologia, glukoza, lipidogram, TSH, mocz, EKG i wiele innych), jak i programów profilaktycznych NFZ – mammografii (kobiety 45–74 lat), kolonoskopii (50–65 lat), programu „Moje Zdrowie” (co 3 lata po ukończeniu 50. roku życia) i profilaktyki ChUK. Od 1 września 2023 r. seniorzy 65+ mają też dostęp do bezpłatnych leków z listy „S” (blisko 3 800 preparatów) oraz bezpłatnych szczepień (grypa, pneumokoki, RSV od 2025 r., półpasiec, COVID-19).

Zobacz także

Morfologia krwi – co wykrywa i jak się przygotować do badania?

Progesteron – znaczenie, odchylenia od normy, wynik badania i interpretacja

Badania krwi – czym są i jakie są ich rodzaje?

Bibliografia

1. Liss DT, Uchida T, Wilkes CL, Radakrishnan A, Linder JA. General Health Checks in Adult Primary Care: A Review. JAMA. 2021 Jun 8;325(22):2294-2306. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34100866/ 
2. Wong ND. Cardiovascular risk assessment: The foundation of preventive cardiology. Am J Prev Cardiol. 2020 May 1;1:100008. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34327451/   
3. US Preventive Services Task Force; Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB. Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA. 2021 Aug 24;326(8):736-743. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34427594/