Kompulsywne objadanie się – co to jest i jak je pokonać?
min. czytania
Kompulsywne objadanie się to zaburzenie, w którym pojawiają się regularne epizody niekontrolowanego jedzenia. Dlaczego dochodzi do takich napadów i jakie mechanizmy stoją za utratą kontroli nad ilością spożywanego pokarmu? Jakie sygnały mogą świadczyć o rozwijającym się zaburzeniu i kiedy warto zgłosić się do specjalisty?
A przede wszystkim – jak pokonać kompulsywne objadanie i jakie metody leczenia wykazują największą skuteczność? W tym artykule znajdziesz najważniejsze informacje o przyczynach, objawach oraz sposobach leczenia BED.
Spis treści
Co to jest kompulsywne objadanie się?
Kompulsywne objadanie się to zaburzenie odżywiania, w którym pojawiają się powtarzalne napady niekontrolowanego jedzenia. Podczas epizodu dochodzi do szybkiego spożywania dużych ilości pokarmu, często w krótkim czasie, z jednoczesnym poczuciem braku kontroli nad ilością jedzenia. W klasyfikacji DSM-5 zaburzenie to określane jest jako BED (binge eating disorder) oraz zespół kompulsywnego jedzenia.
Napady kompulsywnego objadania mogą obejmować jedzenie w samotności, spożywanie pokarmu mimo braku fizycznego głodu oraz występowanie silnego dyskomfortu po epizodach. Ważną cechą odróżniającą BED od bulimii jest brak zachowań kompensacyjnych – objadanie nie jest „wyrównywane” poprzez wymioty, ścisłą restrykcję czy nadmierny wysiłek fizyczny.
Długotrwałe kompulsywne objadanie utrwala wzorzec niekontrolowanego jedzenia i wpływa zarówno na funkcjonowanie fizyczne, jak i psychologiczne.
Kompulsywne objadanie się – jakie są jego objawy?
Objawy kompulsywnego objadania się obejmują przede wszystkim powtarzalne napady objadania, którym towarzyszy utrata kontroli nad ilością spożywanego pokarmu. Do najczęściej obserwowanych należą:
- szybkie spożywanie dużych ilości pokarmu, często do momentu odczuwania dyskomfortu,
- jedzenie mimo braku fizycznego głodu,
- objadanie się w samotności,
- negatywne emocje po epizodzie: wstyd, poczucie winy, obniżenie nastroju,
- obsesyjne myśli o jedzeniu i masie ciała,
- naprzemienne okresy restrykcyjnych diet i epizodów objadania,
- poczucie braku kontroli nad jedzeniem.
Według kryteriów diagnostycznych napady muszą występować co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące. U wielu osób pojawiają się dodatkowe trudności psychologiczne, takie jak niska samoocena, lęk, objawy depresyjne czy izolowanie się od sytuacji społecznych związanych z jedzeniem.
Jakie są najczęstsze przyczyny napadów objadania się?
Przyczyny kompulsywnego objadania się mają charakter wieloczynnikowy i wynikają z interakcji procesów biologicznych, psychologicznych oraz środowiskowych.
W badaniach nad BED wskazuje się trzy główne obszary biologiczne:
- Regulacja głodu i sytości – u części osób mechanizmy odpowiedzialne za odczuwanie głodu i nasycenia działają mniej precyzyjnie. Może to wynikać z wrażliwości na hormony takie jak leptyna (sygnał sytości) i grelina (sygnał głodu). Skutkiem jest łatwiejsze pojawianie się napadów jedzenia mimo braku fizycznego głodu.
- System nagrody w mózgu – u niektórych osób pokarm, zwłaszcza wysokokaloryczny, wywołuje silniejszą reakcję „nagrody”, co sprzyja powtarzającemu się objadaniu i utrwalaniu nawyku. Mózg łatwiej kojarzy jedzenie z redukcją napięcia.
- Predyspozycje genetyczne – badania rodzinne i bliźniacze sugerują, że podatność na kompulsywne objadanie może być częściowo dziedziczna. Oznacza to większe ryzyko zaburzenia, jeśli w rodzinie występowały zaburzenia odżywiania lub problemy z regulacją masy ciała.
Badania sugerują, że skład mikrobioty jelitowej może wpływać na regulację apetytu i podatność na napady objadania. Niektóre bakterie jelitowe uczestniczą w produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które oddziałują na oś mózg–jelita, wpływając na odczuwanie sytości. Zaobserwowano również, że dysbioza, czyli zaburzenie równowagi mikrobioty, może nasilać reakcję stresową i zwiększać tendencję do zajadania emocji. Choć mechanizm nie jest jeszcze w pełni poznany, mikrobiota jest jednym z najbardziej obiecujących kierunków badań nad kompulsywnym objadaniem.
Na poziomie psychologicznym istotną rolę odgrywają trudności w regulacji emocji, sztywne przekonania dotyczące jedzenia, perfekcjonizm, obniżona samoocena oraz reakcje na stres. Kompulsywne jedzenie bywa formą ucieczki przed trudnymi emocjami.
W środowisku częstymi czynnikami są: historia restrykcyjnych diet, doświadczenia traumatyczne, presja dotycząca wyglądu oraz specyficzne wzorce rodzinne związane z jedzeniem.
Bezpośrednie wyzwalacze napadów to m.in. stres, brak snu, konflikt interpersonalny, restrykcje żywieniowe, nuda, napięcie emocjonalne oraz łatwy dostęp do wysokokalorycznych produktów.
Jakie są skutki kompulsywnego objadania się?
Skutki kompulsywnego objadania się obejmują zarówno zdrowie fizyczne, jak i psychologiczne. Długotrwałe kompulsywne objadanie zwiększa ryzyko:
- nadwagi i otyłości,
- cukrzycy typu 2,
- zaburzeń metabolicznych,
- nadciśnienia tętniczego,
- chorób sercowo-naczyniowych,
- problemów żołądkowo-jelitowych i zaburzeń hormonalnych.
Na poziomie psychicznym częste są depresja, zaburzenia lękowe, niska samoocena, izolacja społeczna oraz poczucie braku sprawczości i. Napady objadania się prowadzą także do pogorszenia jakości życia, napięć w relacjach oraz trudności zawodowych wynikających z obniżonej koncentracji i zmęczenia.
Jak pokonać kompulsywne objadanie się?
Skuteczne leczenie kompulsywnego objadania się wymaga podejścia obejmującego psychoterapię, pracę nad zmianą nawyków żywieniowych oraz — w uzasadnionych przypadkach — farmakoterapię. Najlepsze rezultaty przynosi połączenie tych metod.
Psychoterapia
Psychoterapia w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT-E) jest uznawana za najskuteczniejszą metodę leczenia BED. Podejście to skupia swoje działania na pracy ze zniekształceniami myślowymi oraz bezpośrednią zmianą zachowania problemowego. Obejmuje:
- identyfikację automatycznych myśli,
- rozpoznawanie wyzwalaczy napadów,
- wprowadzanie regularności posiłków,
- ekspozycję na sytuacje wysokonapięciowe,
- monitorowanie epizodów i emocji.
Skuteczne są również:
DBT – pomoc w regulacji intensywnych emocji, tolerancji dyskomfortu i budowaniu stabilnych relacji.
IPT – praca nad konfliktami interpersonalnymi, adaptacją do zmian życiowych i komunikacją.
Psychodietetyka
Psychodietetyka łączy perspektywę psychologiczną i żywieniową. Praca z psychodietetykiem obejmuje:
- rezygnację z restrykcyjnych diet,
- regularne jedzenie co 3–4 godziny,
- odbudowanie neutralnej relacji z produktami spożywczymi,
- naukę intuicyjnego odżywiania,
- uważne jedzenie i rozpoznawanie sygnałów ciała,
- stopniowe zmiany nawyków żywieniowych.
Takie podejście pomaga ograniczyć powtarzające się napady objadania i zmniejsza presję związaną z jedzeniem.
Farmakologia
Farmakoterapia pełni funkcję wspomagającą. W Europie nie istnieje lek zarejestrowany specjalnie do leczenia BED. Najczęściej stosuje się:
- leki przeciwdepresyjne (SSRI, SNRI),
- leki stabilizujące nastrój – przy współwystępowaniu zaburzeń nastroju,
- farmakoterapię ADHD (jeśli ADHD współwystępuje z BED),
- krótkoterminowo – leki przeciwlękowe.
Leczenie farmakologiczne nie zastępuje psychoterapii; wspiera pracę nad redukcją napadów i stabilizacją funkcjonowania.
Badania nad kompulsywnym objadaniem się
W ostatnich dekadach, wraz z globalnym wzrostem częstości otyłości, badania coraz częściej koncentrują się na przyczynach nadmiernego i kompulsywnego spożywania pokarmów. Zachowania te, obejmujące powtarzające się epizody przejadania się, są silnie skorelowane z BMI i stanowią istotny problem zdrowia publicznego. Zrozumienie ich neurobiologicznych mechanizmów może wspierać rozwój skuteczniejszych strategii leczenia, zarówno psychologicznych, jak i farmakologicznych.
W przeglądzie naukowym z 2017 roku przeanalizowano neurobiologiczne podstawy kompulsywnego objadania się, ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania obwodów nerwowych oraz roli mediatorów neurochemicznych. Autorzy wskazali, że kompulsywne jedzenie występuje w zaburzeniu z napadami objadania się (BED), w niektórych fenotypach otyłości oraz w koncepcji określanej jako „uzależnienie od jedzenia”. W BED zachowania te polegają na niekontrolowanym spożywaniu wysoko przetworzonych produktów bogatych w tłuszcze i cukry, natomiast „uzależnienie od jedzenia” oceniane jest przy użyciu Skali Uzależnienia od Jedzenia Yale, opartej na kryteriach podobnych do tych stosowanych w diagnostyce uzależnień.
Zgromadzone dane sugerują, że długotrwały dostęp do smakowitego pożywienia sprzyja rozwojowi utrwalonych nawyków kompulsywnych, którym towarzyszą negatywne stany emocjonalne i obniżona wrażliwość na konsekwencje. Kluczowym mechanizmem jest zaburzenie aktualizacji wartości nagrody, utrudniające przejście od zachowań nawykowych do działań celowych. Badania u ludzi i zwierząt pokazują także, że osoby z BED i otyłością częściej wykazują wzmożoną reaktywność na bodźce żywieniowe oraz zaburzenia uwagi, co sprzyja inicjowaniu i podtrzymywaniu epizodów kompulsywnego objadania się [1].
Kompulsywne objadanie się| Podsumowanie
Kompulsywne objadanie się to złożone zaburzenie, w którym występują powtarzające się napady niekontrolowanego jedzenia i trudności w regulacji emocji. Skuteczne leczenie opiera się na psychoterapii, pracy nad zmianą nawyków żywieniowych i wsparciu specjalisty. Zrozumienie wyzwalaczy napadów oraz wdrażanie drobnych zmian w codziennym funkcjonowaniu pozwala stopniowo pokonać kompulsywne objadanie się i poprawić jakość życia.
FAQ
Czy objadanie się jest objawem depresji?
Objadanie się może występować u osób z depresją, ponieważ zaburzenia nastroju wpływają na apetyt oraz sposób regulowania emocji. Jednak kompulsywne objadanie się stanowi odrębne zaburzenie, z własnymi kryteriami diagnostycznymi i mechanizmami psychologicznymi. Współwystępowanie depresji i napadów objadania jest częste, ale każdy z tych problemów wymaga osobnej oceny i odpowiedniego leczenia.
Jak objawia się kompulsywne objadanie się u dzieci?
U dzieci i młodzieży napady objadania się mogą obejmować szybkie jedzenie, ukrywanie jedzenia, wycofywanie się z posiłków rodzinnych, wahania nastroju oraz silne negatywne emocje po epizodach.
Czym zastąpić emocjonalne jedzenie?
Emocjonalne jedzenie można zastąpić działaniami, które obniżają napięcie bez sięgania po pokarm. Najczęściej stosuje się krótkie techniki regulacji emocji, takie jak ćwiczenia oddechowe, przerwa na wyciszenie lub zmiana otoczenia. Pomocna bywa też lekka aktywność fizyczna, kontakt z bliską osobą, zapisanie myśli czy zajęcie uwagi prostą czynnością.
Czym różni się kompulsywne objadanie od bulimii?
W bulimii po epizodzie objadania pojawiają się tzw. zachowania kompensacyjne, czyli działania mające „zredukować skutki” napadu. Najczęściej obejmują prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających lub moczopędnych, intensywne, nadmierne ćwiczenia fizyczne, długotrwałe głodówki lub restrykcyjne ograniczanie jedzenia. W kompulsywnym objadaniu (BED) takie zachowania nie występują. Charakterystyczne jest niekontrolowane jedzenie, brak prób „odwrócenia skutków” napadu oraz częsty wzrost masy ciała wynikający z powtarzających się epizodów.
Ile trwają napady kompulsywnego objadania?
Napady kompulsywnego objadania najczęściej trwają od kilkunastu minut do około dwóch godzin. Mają wyraźny początek, gwałtowne tempo jedzenia i charakterystyczną utratę kontroli nad ilością spożywanego pokarmu. U części osób epizod może przebiegać w kilku krótszych fazach – powtarzających się w ciągu dnia „seriach” jedzenia – ale nadal traktuje się je jako jeden napad.
Zobacz także
Zdrowe nawyki żywieniowe – jak je wprowadzić i utrzymać na dłużej?
Gurmar. Pogromca apetytu na słodycze?
Detoks cukrowy – jak go przeprowadzić krok po kroku?
Facebook
Instagram
Dodaj komentarz